Geislavirkur

Ferðin til Tsjernobyl er örugglega einhver sú magnaðasta sem ég hef farið. Það er erfitt að líkja þessu saman við eitthvað annað, þetta er svo gersamlega öfugt við allar aðrar ferðir sem maður er vanur að fara. Yfirleitt snýst spenningurinn um það að fara og sjá einhverja fallega staði, fallega byggingu eða landslag. En þarna var þessu snúið á haus.

Við lögðum af stað í bítið átta saman í einni smárútu. Ég, Andrés Línuhönnunarmaður og Gauti ferðafélagi hans ásamt frönskum manni, þýskri eiginkonu hans og dóttur þeirra (komumst að því að dóttirinn býr í Kiev og foreldrarnir voru að heimsækja hana. Dóttirin talaði ýmist frönsku, þýsku, ensku eða rússnesku). Ókum í gegnum morguntraffíkina í borginni í sólskini og frábæru veðri. Hins vegar var það krafa að vera í síðbuxum í ferðinni, þannig að svitinn fór snemma að spretta fram.

Við ókum í um tvo tíma í gegn um blómleg héruð og byggðir, þangað til að á vegvísunum fór að standa "Tsjernobyl". Alltaf fækkaði byggðunum og loks komum við að varðhliði. Það var fyrsta varðhliðið inn að svæðinu, 30 kílómetra bufferzone umhverfis verið. Þar þurftum við að framvísa pappírum og vegabréfum, og allt gekk vel. Héldum áfram og ókum framhjá eyðibýlum og eyðikotum. Eftir um 10 mínútna akstur komum við inn í smáborgina Tsjernobyl, sem verið er kennt við. Þar eru höfuðstöðvar eftirlits- og hreinsunarstarfs með verinu (í Úkraínu er sérstakt ráðuneyti sem fer með málaflokkinn). Þarna búa starfsmenn svæðisins, en borgin sjálf er ekkert meira menguð en Kiev eða Reykjavík þess vegna. Hún er sunnan við verið, en vindáttir stóðu til norðurs og vesturs vikurnar eftir slysið, þann 26. apríl 1986. Leiðsögumaðurinn okkar tók á móti okkur og bauð upp á stutta kynningu og þríréttaða máltíð í aðalbyggingunni. Maturinn sérdeilis prýðilegur, enda tekið fram að matvælin væru öll aðflutt, og ekkert "heimaræktað".

Þegar hádegisverðinum lauk ókum við sem leið lá að fyrrum fótboltavelli Tsjernobyl-borgar, en þar er nú kirkjugarður eða eiginlegt safn gamalla véla og stíðstækja sem notuð voru við hreinsunarstarfið. Þeir sem þarna voru eru þó lítt geislamengaðir. Langflestum tækjunum þarf að farga, og er það gert með því að brjóta þau niður og bræða eða hreinlega grafa í jörðina. Við skoðuðum tækin í návígi og leiðsögumaðurinn beindi geigerteljara að þeim. Geigerteljarar mæla s.k. alfa og beta ljósgeislun, sem er basically rafeindageislun á tvenns konar formi, annars vegar elektrónur (eða pósítrónur) eða tvær elektrónur og pósítrónur bundnar saman en með atómtölu sem er lægri en massatalan, og er því í raun Helíumatóm með hleðsluna 2+. Mælirinn mældi ekki gammageislun, sem er þriðja tegund geislunar sem unnt er að verða fyrir. Gammageislar eru ljóseindir með hæstu mögulegu tíðni og orku í rafsegullitrófinu, og verða til þegar rafeindir og jáeindir renna saman eða við kjarnaklofnum. Geigerteljarar yfirleitt í Röntgen á klst.

Menn þurfa að verða fyrir stöðugri geislun upp á 500 Röntgen/klst. í fimm klst. til að hún sé lífshættulega skaðleg. Geislunin í kringum okkur fór sjaldan yfir 100, og var yfirleitt undir 50, sem er talið hættulaust. Við fengum enga sérstaka varnarbúninga, þar sem gammageislun er ekki lengur veruleg, og alfa- og betageislun mjög bundin við ákveðin svæði. Við myndum t.d. þurfa að velta okkur nakin upp úr grasinu á svæðinu í 10 mínútur til að eiga í raun möguleika á að gleypa geislavirkar agnir í nægilegum mæli til að geta skaðað heilsu okkar. Við héldum því áfram förinni og stoppuðum næst við minnismerkið um atburðinn. Staðsett rétt utan við innra varnarsvæðið - 10 km svæðið - og tókum fleiri myndir. Á hverju ári, þann 26. apríl, leggur forsetinn blómsveig við minnismerkið, sem er óður til slökkviliðsmanna og hreinsunarmanna sem létust úr krabbameini í kjölfar óhappsins.

Eftir að hafa framvísað skjölum á nýjan leik í 10 km hliðinu ókum við sem leið lá niður að litlu vatni þar sem gamlir sementsprammar ryðguðu hálfkaraðir. Mjög fallegt vatn, með vatnaliljum, fiðrildum ... og ryðguðum geislavirkum prömmum.

Þaðan ókum við áfram til norðurs, og það er ekki hægt að neita því að óhugnaðartilfinningin fór að vaxa. Brátt sáum við glitta í útlínur - silhúettu - kjarnorkuversins, þar sem það breiddi úr sér við sjóndeildarhringinn á þessum sólríka degi. Ókum í hálfhring inn að verinu og fyrst framhjá kjarnaofni 5 og 6, en þeir voru í byggingu þegar óhappið átti sér stað. Risastór bygging - samt ótengt eldra verinu - með hátt í tíu risastórum krönum umhverfis það. Leiðsögumaðurinn sagði okkur að kranarnir væru í það slæmu ástandi að menn eiga von á hruni þeirra hvenær sem er. Við hliðina voru tveir stórir kæliturnar (svona týpískir breiðir turnar sem mjókka upp á við) hálfkláraðir. Stoppuðum og fengum að taka myndir. Leiðsögumaðurinn stökk út í grasið (sem okkur var sagt að gera alls ekki) og mældi geislunina í jarðveginum (hann er sennilega pínku klikk) og mælirinn fór að tikka eins og enginn væri morgundagurinn. Hann stökk aftur inn á veginn og stappaði vel niður fótunum, rétt eins og hann væri að ganga inn í forstofuna hjá mömmu. Hann var ekki stressaður, en við héldum okkur á malbikinu.

Leiðin lá síðan að aðalverinu og kjarnakljúf no. 4, en það er sá sem sprakk í loft upp þessa örlagaríku nótt árið 1986. Leiðsögumaðurinn sagði okkur að þessa nótt hefði verið ákveðið að framkvæma ákveðnar prófanir á kjarnorkuverum í Sovétríkjunum. Sömu prófanir. Eitt ver í Rússlandi framkvæmdi prófunina án vandamála, en ver no. 2 í röðinni - Tsjernobyl - sprakk í loft upp. Talandi um high-risk testing. Wikipedia fjallar mjög vel um tildrög og eðli óhappsins. Við ókum þvert yfir kælilónið við skammhlið versins og kjarnaofnum 1, 2 og 3, áleiðis eftir langhliðinni að kjarnaofni no. 4. Við vorum ekki í nema kannski 400 m fjarlægð frá verinu og tilfinningin óhugnaleg. Síðan var beygt inn að kjarnaofni no. 4 og líkkistunni - sarcophagus - sem búið er að byggja yfir ofninn. Þar er einnig búið að reisa minnismerki og útbúa hálfgert torg. Þegar við komum að því lá garðyrkjufólk í grasinu og sleikti sólina (tóku reyndar til starfa um leið og við renndum í hlað). Leiðsögumaðurinn sagði að það væri frekar hættulaust þar sem skipt hefði verið um allan jarðveg umhverfis verið. En þegar hann beindi Geigerteljaranum að verinu mældi það í kring um 700 R/klst. Þann 26. apríl 1986 hefði hann mælt 20.000 R/klst. Engu að síður hefði vildi ég ekki starfa sem garðyrkjumaður í Tsjernobyl.

Við vorum á eftir áætlun þannig að við gátum ekki stoppað lengi, sem var alger synd því þetta var eitt aðalstoppið. Mér finnst svona eftir á ég ekki hafa "drukkið þetta" nægilega í mig. Ekki geislunina, heldur reynsluna. En við áttum eftir að fara til draugaborgarinnar Pripyat, og ókum sem leið liggur þangað. Eftir um tíu mínútna akstur ókum við inn um enn eitt gæsluhliðið og inn um skógi vaxna skógargötu, þar sem greinarnar slógust utan í bílrúðurna. Þetta var fyrrum breiðgatan inn í borgina. Inn á milli tjrána mátti glitta upp í sovétblokkir sem sköguðu upp úr skóginum. Við stoppuðum á aðaltorgi bæjarins. Þar ráfuðum við um stéttar og tröppur og tókum myndir. Mjög undarleg tilfinning. Þarna var t.a.m. stór hótelbygging og veitingastaður. Efst á sovétblokkunum í kring voru risastórir skildir með hamri og sigð. Við ókum síðan inn að því sem átti að verða skemmtigarður bæjarins. Skemmtigarði sem aldrei tók til starfa, þar sem hann var í byggingu þegar óhappið varð. Þó var búið að koma fyrir klessubílum, hringekkju og parísarhjóli sem í dag leyfa náttúrinni að eiga við sig óhindrað. Enda allt geislavirkt og ónothæft. Alls staðar var gróðurinn farinn að smeygja sér upp á milli hellusteina og víða komin myndarleg tré í miðja stétt eða götu. Sums staðar voru tré farin að vaxa inni í húsunum og uppi á þökum, og mönnum er stranglega bannað að fara inn í byggingarnar vegna hættu á hruni. Skólabyggingin er t.a.m. farin að hrynja á ákveðnum stöðum. Eftir 100 ár verður lítið eftir af þessum stað.

Síðasti viðkomustaðurinn var lítið bóndabýli inni, hvar fólk ef farið að snúa aftur. Við ókum í um 20 mínútur í átt að landamærunum við Hvíta Rússland og inn sífellt fáfarnari slóða. Á áfangastað tóku á móti okkur tvær gamlar konur sem þar búa í litlu koti og rækta eigin mat. Allt frá hænsnum og kartöflum upp í heimabruggað vodka. Og inni í litla kotinu fengum við að smakka á heimabrugginu ásamt kaldri pylsu, saltaðri agúrku og brauði. Maturinn var að vísu aðkeyptur var okkur sagt, en vodkað var lókal. Alger mettall, og við hóstuðum mikið. Gömlu konunni fannst ekkert til okkar koma og fyllti glösin okkar í sífellu. Vildi greinilega herða okkur. Um áttræt hefur hún búið þarna síðan 1987 og gefur ekki mikið fyrir geislamengun. Enda margt sem getur dregið hana til dauða upp úr þessu. En svæðið er ekki geislavirkt lengur, eins og við sannreyndum með geigerteljaranum. Það á reyndar við um megnið af svæðinu, en á leiðinni út til gömlu kvennanna ókum við reyndar framhjá svæði sem var hið mengaðasta af öllum. Þar féll svo mikið af geislavirku efni við brunann í verinu að öll barrtré á svæðinu urðu rauð. Öll voru þau felld og grafin, en svæðið er enn verulega geislavirkt. Í dag vaxa þar tré á nýjan leik, en leiðsögumaðurinn sagði okkur að vísindamenn sæju eilitlar stökkbreytingar á þeim. Þegar hann beindi geigerteljaranum að svæðinu þar sem við brunuðum framhjá því stökk mælirinn í rúmlega 1000 R/h, eða meira en frá sjálfu verinu. Mjög krípí og ég var feginn að bíllinn bilaði ekki á þessari stundu.

Að lokinni heimsókninni til gömlu kvennanna (sem minntu mig á Egilsselssystkinin, fyrir þá sem það þekkja. Gamla kellingin minnti mig meira að segja á Rænku blessunina) þá héldum við aftur til Tsjernobyl-borgar. Þar fór leiðsögumaðurinn okkar út á nýjan leik og þakkaði fyrir sig. Við héldum síðan áfram inn í borgina í rigningu og - allt í einu - bilaða rúðurþurrku. Ég fylgdi síðan Andrési og Gauta á lestarstöðina þar sem fóru um borð í næturlest áleiðis til Moskvu. Ágætt að kynna sér aðstæður ef ég skyldi nú taka sams konar næturlest til Simferopol í næstu viku.

En einn viðburðaríkasti dagurinn í ævi minni að kveldi kominn, og tími til að lúlla þar sem ég ligg núna með lappann í kjöltunni við Götu hinna föllnu hetja Stalíngrad no. 43 (Sorok-tri á rússnesku). Da Svidanja.